Jan Oort

      Geen reacties op Jan Oort

Jan Hendrik Oort (Franeker, 28 april 1900 – Leiden, 5 november 1992) heeft een grote bijdrage geleverd aan onze kennis van de Melkweg en was een pionier in de radioastronomie. Door de New York Times werd hij gezien als een van de voornaamste ontdekkers van het universum, de European Space Agency (ESA) beschreef hem als een van de grootste astronomen van de 20ste eeuw en vermeldde dat hij de astronomie revolutioneerde. Ook zorgde hij dat Nederland zich in de voorhoede van de naoorlogse astronomie bevond.

Hij ontdekte dat de Melkweg ronddraait en dat de zon niet het middelpunt van de Melkweg was. Hij kwam met het idee van donkere materie in 1932. Ook ontdekte hij dat er kleinere sterrenstelsels rond de Melkweg draaien en dat er meer in het zonnestelsel was dan alleen de planeten en de asteroïden gordel, het idee van de Oortwolk was geboren.

Na zijn dood merkte Nobelprijswinnaar Subrahmanyan Chandrasekhar op:  “The great oak of Astronomy has been felled, and we are lost without its shadow.”

NL-HaNA_2.24.01.04_0_912-4544.jpg

Jan Oort in de sterrenwacht van Leiden. Credit: Joop van Bilsen/Anefo

Naam: Jan Hendrik Oort
Geboren: 28 april 1900
Overleden: 5 november 1992
Land: Nederland
Bekend van: Oortwolk, donkere materie, radioastronomie

Educatie

In 1917 ging Oort natuurkunde studeren in Groningen, tijdens zijn middelbare schooltijd kreeg hij interesse in wetenschap en sterrenkunde, dit kwam mede doordat hij boeken van Jules Verne las. Hij koos voor Groningen omdat onder meer Jacobus Kapteyn daar doceerde. Hij koos uiteindelijk om zich te specialiseren in de sterrenkunde. In 1922 ging hij naar Yale en werd hij een assistent van Frank Schlesinger bij het observatorium van Yale.

Carrière

In 1924 keerde hij terug naar Nederland en ging hij aan de slag op de universiteit van Leiden. In 1926 behaalde hij zijn doctoraat met een thesis over sterren die met hoge snelheden voortbewegen. In 1927 bedacht hij 2 formules waarmee de rotatie van de Melkweg konden worden beschreven, deze werden bekend als de Oortconstanten. Hiermee berekende hij dat de zon zo’n 30.000 lichtjaar van het centrum van de Melkweg stond en 220 miljoen jaar over 1 rondje om het centrum doet. Ook liet hij zien dat sterren dichterbij het centrum sneller om het centrum bewegen, dan sterren ver van het centrum af. Deze doorbraak zorgde ervoor dat hij grote bekendheid kreeg in de astronomische wereld. Begin jaren ’30 kreeg hij uitnodigingen van Harvard en Columbia University, maar hij bleef in Leiden. In 1932 ging hij voor een half jaar naar Perkins Observatory in Ohio.

Jan Oort merkte ook dat er vrijwel niemand op de universiteit van Leiden was die geïnteresseerd was in astrofysica.

In 1934 werd hij de assistent van de directeur van het observatorium in Leiden en directeur van 1945-1970. 1 jaar later werd hij General Secretary van de Internationale Astronomische Unie (IAU), dit bleef hij tot 1948. Tussen 1958 en 1961 was hij president van de IAU.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog deed hij geen onderzoek, omdat hij niet mee wilde werken met de Duitsers. Hij verbleef tijdens de oorlog op het platteland en schreef een boek over stellaire dynamica.

Radioastronomie

De kaart van de Melkweg die Oort maakte met behulp van radioastronomie. Bron: Oort, Westerhout, Kerr

Na de oorlog keerde hij terug naar Leiden, waar hij directeur van het observatorium en professor werd. In de naoorlogse tijd leidde hij het bouwen van de radiotelescopen van Kootwijk (welke voor korte tijd de grootste op aarde was), Dwingeloo en Westerbork.

In 1951 detecteerde hij, samen met Hendrik van de Hulst, spectraallijnen van waterstof afkomstig uit het centrum van de Melkweg, met behulp van radioastronomie. Ze ontdekten dat deze radiogolven door de wolken van gas en stof heen konden komen. Met behulp van deze spectraallijnen en de PTT maakte hij een kaart van de Melkweg.

Jan Oort was waarschijnlijk de eerste die doorhad dat radioastronomie erg belangrijk zou zijn. Hij dacht dat de wolken van gas en stof kraamkamers voor nieuwe sterren waren. Wat uiteindelijk werd bevestigd door de telescopen in Dwingeloo en Westerbork.

Kometen

Oort begon op een gegeven moment kometen te bestuderen en bedacht een aantal revolutionaire hypotheses. Zo bedacht hij dat er een enorme wolk met kometen ver buiten de banen van Neptunus en Pluto lag, beter bekend als de Oortwolk. Deze kometen met lange perioden zouden met behulp van Jupiter periodieke kometen, zoals de komeet van Halley, kunnen worden. Volgens een persoon was Jan Oort een van de weinige mensen die de komeet van Halley 2 keer heeft gezien, in 1910 en 1986.

Weinig astronomen hebben zo veel belangrijke ontdekkingen gedaan in de verschillende richtingen van de astronomie.

Ontdekkingen

  • Galactische halo een groep sterren die om de Melkweg heen bewegen.
  • De afstand van de zon tot het centrum van de Melkweg bedraagt 30.000 lichtjaar.
  • Ontdekte Donkere materie.
  • De Melkweg is 100 miljard keer zwaarder dan de zon.
  • Oortwolk
  • De Krabnevel is gepolariseerd.

Prijzen

De Oortconstanten op een muur van een huis in Leiden. Bron: Vysotsky

Jan Oort kreeg een aantal belangrijke prijzen:

  • Bruce Medal (1942, Astronomical Society of the Pacific)
  • Gold Medal of the Royal Astronomical Society (1946)
  • Janssen Medal (1946, Académie des sciences)
  • Prix Jules Janssen (1947, Sociéte astronomique de France)
  • Henry Norris Russell Lectureship (1951, American Astronomical Society)
  • Gouden Ganzenveer (1960)
  • Vetliesen Prize (1966, Columbia University)
  • Janksy Prize (1967, National Radio Astronomy Observatory)
  • Karl Schwarzschild Medal (1972, Astronomische Gesellschaft)
  • Adion Medal (1978, Association pour le Developpement International de l’Observatiore de Nice)
  • Balzan Prize for Astrophysics (1984)
  • Kyoto Prize (1987, Inamori Foundation)

Vernoemingen

  • 1961 Oort, asteroïde
  • Oortwolk
  • Oortconstanten
  • Oortgebouw, Sterrewacht Leiden

Bronnen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

* Checkbox voor de AVG is verplicht

*

Ik ga akkoord